ĐỊA DANH LÀNG XÃ TRÊN ĐỊA BÀN XÃ THƯỢNG PHÚC

THƯỢNG PHÚC TRƯỚC NHỮNG NĂM 1945

Ngày 01/07/2025 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử hành chính Việt Nam khi nước ta bắt đầu vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, thay thế cho mô hình ba cấp đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ. Đây không chỉ là một sự thay đổi về mặt cơ cấu, mà là bước chuyển mình mang tính lịch sử theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả để phục vụ người dân tốt hơn trong kỷ nguyên mới.

Nhìn lại chiều dài lịch sử, tổ chức chính quyền địa phương Việt Nam chưa bao giờ là một định chế bất biến. Nó luôn vận động, thay đổi để thích nghi với yêu cầu quản trị của từng thời đại. Mỗi lần thay đổi địa giới hay cấp bậc hành chính đều để lại những dấu ấn văn hóa sâu sắc và hình thành những danh xưng gắn liền với ký ức của nhiều thế hệ.

Trước năm 1945, để quản lý lãnh thổ, nhà nước phong kiến thiết lập một hệ thống hành chính nhiều tầng nấc, thường được chia làm 5 cấp. Dưới thời Hậu Lê (thế kỷ XV), đặc biệt là sau cuộc cải cách hành chính toàn diện của vua Lê Thánh Tông vào năm Quang Thuận thứ 7 (1466) và năm 1469, cả nước được chia thành 12 thừa tuyên. Dưới thừa tuyên là hệ thống các cấp: Phủ – Huyện (hoặc Châu) – Tổng – Xã. Trong đó, Phủ là một thiết chế đặc biệt. Tuy nằm trên Huyện nhưng Phủ thời kỳ này chủ yếu đóng vai trò trung gian giám sát, "thừa hành tuyên hóa", chăm lo việc giáo hóa, khuyến nông mà không trực tiếp can dự vào việc xử kiện hay quản lý ruộng đất chi tiết như cấp Huyện.

Đến thời Nguyễn, vua Minh Mệnh thực hiện cuộc cải cách lớn vào năm 1831, chính thức chia cả nước thành 31 tỉnh, trong đó có tỉnh Hà Nội. Hệ thống hành chính lúc này được định hình rõ nét theo 5 cấp: Tỉnh – Phủ – Huyện – Tổng – Xã. Địa bàn xã Thượng Phúc khi đó thuộc huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Nội. Sau này, một phần tỉnh Hà Nội tách ra thành tỉnh Hà Đông, phủ Thường Tín cũng theo đó mà thay đổi trực thuộc.

Cấp 'Tổng' thời kỳ này một đơn vị hành chính trung gian nằm giữa Huyện và Xã, tập hợp nhiều xã thôn lại với nhau. Địa bàn xã Thượng Phúc ngày nay chính là phạm vi của 5 tổng cũ thuộc huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín xưa, bao gồm: tổng La Phù, tổng Đông Cứu, tổng Hà Hồi, tổng Triều Đông và tổng Bình Lăng với phân bố cụ thể như dưới đây.

Xã Tân Minh: 5 thôn

1. Thôn La Uyên: trước là xã La Uyên, tổng La Phù.
2. Thôn Phúc Trại: trước là thôn Phúc Trại, xã La Phù, tổng La Phù.
3. Thôn Thọ Giáo: trước là thôn Thọ Ngải và Giáo Giáp xã La Phù, tổng La Phù.
4. Thôn Phú Lương: trước là thôn Phú Lương^[1], xã La Phù, tổng La Phù.
5. Thôn Triều Đông: trước là xã Triều Đông, tổng Triều Đông.

Xã Nguyễn Trãi: 9 thôn

1. Thôn Gia Phúc: trước là xã Gia Phúc, tổng La Phù.
2. Thôn Đình Tổ: trước là thôn Đình Tổ, xã Đình Tổ, tổng La Phù.
3. Thôn Xóm Bến: trước là thôn Đường Bến, xã Đình Tổ, tổng La Phù.
4. Thôn Lộc Dư: trước là thôn Lộc Dư, xã Hoành Phúc, tổng La Phù.
5. Thôn Mễ Sơn: trước là xã Mễ Sơn, tổng La Phù.
6. Thôn Hòe Thị: trước là xã Hòe Thị, tổng La Phù.
7. Thôn Gia Khánh: trước là xã Gia Khánh, tổng La Phù.
8. Thôn Mai Sao: trước là thôn Mai Sao, xã La Phù, tổng La Phù.
9. Thôn Vĩnh Mộ: trước là xã Vĩnh Mộ, tổng Đông Cứu.

Xã Quất Động: 9 thôn

1. Thôn Quất Tỉnh: trước là xã Quất Tỉnh, tổng Hà Hồi.
2. Thôn Quất Lâm: trước là xã Quất Lâm, tổng Hà Hồi.
3. Thôn Đức Trạch: trước là thôn Đức Trạch, xã Đức Trạch, tổng Hà Hồi.
4. Thôn Quất Động: trước là xã Quất Động, tổng Bình Lăng.
5. Thôn Nguyên Bì: trước là thôn Nguyên Xá, xã Tam Xá, tổng Bình Lăng.
6. Thôn Lưu Xá: trước là thôn Lưu Xá, xã Tam Xá, tổng Bình Lăng.
7. Thôn Hướng Xá: trước là thôn Hướng Xá, xã Hướng Dương, tổng Bình Lăng.
8. Thôn Đô Quan: trước là xã Đô Quan, tổng Bình Lăng.

Xã Nghiêm Xuyên: 3 thôn

1. Thôn Cống Xuyên: trước là xã Cống Xuyên, tổng Đông Cứu.
2. Thôn Nghiêm Xá: trước là xã Nghiêm Xuyên, tổng Triều Đông.
3. Thôn Liễu Viên: trước là xã Liễu Viên, tổng Triều Đông.

Xã Dũng Tiến: 4 thôn

1. Thôn Đông Cứu: trước là xã Đông Cứu, tổng Đông Cứu.
2. Thôn Ba Lăng: trước là xã Ba Lăng, tổng Đông Cứu.
3. Thôn Cổ Chất: trước là xã Cổ Chất, tổng Đông Cứu.
4. Thôn Cao Xá: trước là xã Cao Xá, tổng Đông Cứu.

Các tổng, xã huyện Thượng Phúc xưa. Nguồn: sưu tầm.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, chính quyền cách mạng non trẻ ban đầu vẫn tạm thời duy trì các đơn vị hành chính cũ. Ngày 25/3/1948, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 148-SL, bãi bỏ các danh từ trung gian như "Phủ", "Châu", "Quận". Cấp "Tổng" cũng dần bị xóa bỏ. Hệ thống chính quyền địa phương được chuẩn hóa chỉ còn 3 cấp thống nhất: Tỉnh – Huyện – Xã.

Bản đồ xã Thượng Phúc ngày nay

Từ 5 cấp thời phong kiến, rút xuống 3 cấp và nay là chính quyền địa phương 2 cấp, lịch sử hành chính Việt Nam cho thấy một quy luật vận động không ngừng: Đơn giản hóa cấu trúc để tối ưu hóa hiệu quả quản trị. Việc người tìm hiểu về tổ chức hành chính trước kia giúp hiểu rõ sự biến đổi về danh xưng vài hành chính giúp người dân xã Thượng Phúc nhận thức được bề dày lịch sử của xã nhà.

Lê Nhung - Xuân Lộc